महात्मा गांधींचे राजकीय विचार

प्रस्तावना: राजकीय विचारांचा आधार

महात्मा गांधीजींच्या राजकीय विचारांचा परिचय करून घेताना प्रामुख्याने दोन तत्त्वे लक्षात घ्यावी लागतात: सत्य आणि अहिंसा. त्यांच्या मते राजकारण हे केवळ सत्ता मिळवण्याचे साधन नसून ते समाजसेवेचे आणि नैतिकतेचे एक माध्यम आहे. गांधीजींनी राजकारणाचे 'अध्यात्मिकरण' केले, म्हणजेच राजकारणात नीतिमत्ता आणि धर्माचा (मानवतावादाचा) अंतर्भाव असावा असा त्यांचा आग्रह होता.

रामराज्य आणि ग्राम स्वराज्य

गांधीजींच्या राजकीय कल्पनेतील आदर्श व्यवस्था म्हणजे 'रामराज्य'. रामराज्य म्हणजे केवळ हिंदूंचे राज्य नसून ते असे एक राज्य आहे जिथे गरीब-श्रीमंत, उच्च-नीच असा भेदभाव नसेल. या व्यवस्थेचा पाया 'ग्राम स्वराज्य' हा आहे.

सत्तेचे विकेंद्रीकरण: सत्तेचे केंद्र हे दिल्ली नसून खेडे असावे. प्रत्येक खेडे स्वयंपूर्ण आणि स्वावलंबी असावे, अशी त्यांची धारणा होती.

पंचायती राज: खेड्यातील कारभार लोकशाही पद्धतीने ग्रामपंचायतींनी चालवावा, जेणेकरून सामान्य माणसाला सत्तेत सहभाग मिळेल.

अहिंसा: राजकारणाचे प्रमुख शस्त्र

गांधीजींच्या मते, अहिंसा हे केवळ दुर्बळांचे शस्त्र नसून ते सर्वात बलवानांचे शस्त्र आहे.

सत्याग्रह: अन्यायाविरुद्ध लढण्यासाठी त्यांनी 'सत्याग्रह' हे अनोखे शस्त्र जगाला दिले. सत्याग्रह म्हणजे सत्याचा आग्रह धरणे. यात शत्रूचा द्वेष न करता प्रेमाने आणि आत्मक्लेश सोसून त्याचे मन वळवण्याचा प्रयत्न केला जातो.

सविनय कायदेभंग: अन्यायी कायद्यांना शांततापूर्ण मार्गाने विरोध करणे हा लोकशाहीचा एक महत्त्वाचा भाग असल्याचे त्यांनी मानले.

राज्यसंस्थेचे स्वरूप (State and Stateless Society)

गांधीजी हे मुळात 'राजसत्ता' किंवा 'सरकार'च्या केंद्रीकरणाच्या विरोधात होते. त्यांच्या मते, ज्या राज्यात कमीत कमी शासन असेल ते सर्वात चांगले राज्य होय. ते एका अशा 'अराजकवादी' (Anarchist) समाजाचे स्वप्न पाहत होते जिथे माणसाला नियंत्रणाची गरज नसेल आणि प्रत्येक व्यक्ती स्वतःवर स्वतःचे नियंत्रण ठेवेल.

स्वदेशी आणि आर्थिक स्वातंत्र्य

राजकीय स्वातंत्र्याला जोपर्यंत आर्थिक स्वातंत्र्याची जोड मिळत नाही, तोपर्यंत ते अपूर्ण आहे.

स्वदेशीचा मंत्र: परकीय वस्तूंवर अवलंबून न राहता आपल्या देशातील, विशेषतः खेड्यातील उत्पादनांचा वापर करणे म्हणजे स्वदेशी.

खादी आणि चरखा: खादी हे केवळ वस्त्र नसून ते स्वावलंबन आणि विषमतेविरुद्धच्या लढ्याचे प्रतीक आहे.

धार्मिक सहिष्णुता आणि मानवतावाद

गांधीजींचे राजकारण हे धर्मापासून वेगळे नव्हते, पण त्यांचा धर्म म्हणजे संकुचित कर्मकांड नसून तो 'मानवतावाद' होता. सर्व धर्मांचा आदर करणे आणि जातीभेद नष्ट करणे हा त्यांच्या राजकीय चळवळीचा अविभाज्य भाग होता. अस्पृष्यता निवारण आणि हिंदू-मुस्लिम एकता याशिवाय स्वराज्य मिळवणे अशक्य आहे, असे ते ठामपणे सांगत.

आजच्या युवकांसाठी गांधी विचारांची प्रासंगिकता

आजच्या युगात जिथे हिंसा, भ्रष्टाचार आणि सत्तेची हाव वाढत आहे, तिथे गांधीजींचे विचार अधिकच महत्त्वाचे ठरतात.

नैतिक नेतृत्व: युवकांनी राजकारणात येताना नैतिक मूल्ये आणि चारित्र्य जोपासले पाहिजे.

लोकशाहीचे रक्षण: केवळ मतदान करणे म्हणजे लोकशाही नव्हे, तर अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे आणि विधायक कामात सहभाग नोंदवणे ही युवकांची जबाबदारी आहे.

शाश्वत विकास: खेड्यांकडे चला हा मंत्र आजही पर्यावरणाचे रक्षण आणि ग्रामीण विकासासाठी तितकाच प्रभावी आहे.